جنگ در خلیج فارس، شاید بیش از همه عراق را متضرر کرد و صادرات نفت این کشور را تقریبا به صفر رساند؛ رخدادی که برای یک کشور کاملا نفتی میتواند به معنی بروز آشوب و ناآرامیهای داخلی باشد.
به گزارش روز نو این مسئله حالا پیشنهادهای متعددی را برای دورزدن تنگه هرمز روی میز عراقیها گذاشته است. در همین زمینه آمریکا با همکاری سوریه درصدد احیای خط لوله انتقال نفت کرکوک-بانیاس برآمده است. ماجرا، اما به همین جا ختم نمیشود و بررسی پیشنهادهای روی میز عراق و سوریه نشان میدهد که سیل سرمایهگذاری به سمت خط لولههای مهم انتقال انرژی در این منطقه سرازیر شدهاند تا وابستگی بازار انرژی جهان به تنگه هرمز را کاهش دهند.
صادرات نفت عراق در کما
جنگ در خلیج فارس و انسداد تنگه هرمز، صادرات نفت عراق را تقریبا به صفر رساند. دیدهبان اقتصادی عراق «اکوعراق» اعلام کرده است که از زمان بستهشدن تنگه هرمز تا پایان خرداد ۱۴۰۵ عراق چیزی حدود ۳۵۰ میلیون بشکه از صادرات نفت خود را به ارزش ۳۷.۷ میلیارد دلار از دست داده است. بر اساس این گزارش عراق تا قبل از بستهشدن تنگه هرمز ماهانه ۱۰۳ تا ۱۰۷ میلیون بشکه نفت صادر میکرد، اما انسداد تنگه هرمز ماهانه بین ۷۹ تا ۹۳ میلیون بشکه صادرات نفت این کشور را کاهش داده است.
این گزارش در حالی منتشر میشود که اقتصاد عراق بهشدت به نفت وابسته است و سقوط سنگین صادرات نفت عراق نگرانیهای زیادی برای ناامنشدن این کشور به دنبال داشته است. در همین زمینه میدلایست نیوز از قول کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نوشته است که توقف صادرات نفت از تنگه هرمز، عراق را با خطر درگیریهای داخلی مواجه میکند.
او تأکید کرده است: «اختلال در صادرات نفت عراق از این آبراه، دولت بغداد را در تأمین بودجه خدمات عمومی ناتوان کرده است و کشور را با خطر جدی بروز درگیریهای داخلی مواجه میکند. چراکه بخش اصلی درآمدهای دولت عراق برای ارائه خدمات عمومی، از طریق صادرات نفت از مسیر تنگه هرمز تأمین میشود و اگر دولت عراق نتواند خدمات لازم را به شهروندان خود ارائه دهد، خطر بروز تنشها و درگیریهای داخلی در این کشور وجود دارد».
حالا عراق با جدیت بیشتر به دنبال مسیرهای جایگزین تنگه هرمز است و پروژههای متعدد ترانزیتی را در این زمینه دنبال میکند؛ از پروژه الشامالجدید و راه توسعه گرفته تا احیا و توسعه خط لوله کرکوک-بانیاس.
احیای خط لوله کرکوک-بانیاس در دستور کار آمریکا
میدلایستآی خبر داده است که عراق، سوریه و آمریکا قصد دارند خط لوله تاریخی ۵۰۰ مایلی منتهی به سواحل مدیترانه را احیا کنند؛ اقدامی که بخشی از تلاشها برای کاهش نفوذ ایران بر تنگه هرمز است. این خبری است که بنا به توضیحات میدلایستآی مقامات ارشد عراقی و منطقه تأیید کردهاند و بناست که این پروژه همزمان با دیدار علی الزیدی، نخستوزیر عراق با دونالد ترامپ در کاخ سفید رونمایی شود.
این منابع همچنین توضیح دادهاند که تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه واشینگتن در امور سوریه و عراق، پیش از سفر الزیدی روی جزئیات این توافق کار کرده است و انتظار میرود سفر نخستوزیر عراق همچنین شامل تواقفی در ایالت تگزاس، قطب صنعت انرژی آمریکا، باشد. به گزارش این رسانه یک مقام ارشد عراقی گفته است باراک روابط کاری خوبی با الزیدی برقرار کرده است و میخواهد این خط لوله را به الگویی برای پروژههای اقتصادی در منطقه شام تبدیل کند؛ پروژههایی که به گفته او هم به نفع آمریکا و هم دولتهای منطقه خواهد بود.
خط لوله کرکوک-بانیاس در سال ۱۹۵۲ افتتاح شد و روزانه ۳۰۰ هزار بشکه نفت منتقل میکرد، اما در سال ۲۰۰۳ و پس از حمله آمریکا به عراق بخشهای زیادی از این خط لوله منفجر شد. چهار سال بعد شرکت روسی گازپروم تلاش کرد که این خط لوله را احیا کند، اما به دلیل آنکه منابع مالی کافی در اختیار نداشت، این عملیات معلق شد. در سال ۲۰۱۰ روسیه و عراق توافق کردند دو خط لوله جدید از کرکوک به بانیاس بسازند که هرکدام روزانه ۱.۵ و ۱.۲ میلیون بشکه نفت را منتقل میکرد، اما این طرح هم به سرانجام مشخص نرسید. پس از این ماجرا روسیه بار دیگر تلاش کرد که نهتنها خط لوله کرکوک-بانیاس را احیا کند که یکی از بازیگران مهم در قلمرو عراق باشد، به ویژه اینکه روسیه این نقش را در سوریه اجرا میکرد.
از همان سال ۲۰۱۰ روسیه میلیاردها دلار برای توسعه میدانهای نفتی عراق سرمایهگذاری کرد؛ چراکه اعتقاد داشت این سرمایهگذاریها میتواند جای پای آمریکا را در منطقه کمرنگ کند. در آن سالها بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند که راهاندازی خط لوله کرکوک-بانیاس توسط روسیه و با حمایت دولت عراق نشانه نابودی منافع نفتی و نظامی آمریکا در بینالنهرین است.
از آن سو دولت وقت عراق معتقد بود که با ساخت خط لوله کرکوک-بانیاس رؤیاهای جداییطلبان کرد منطقه و مورد حمایت آمریکا را نقشبرآب میکند؛ چراکه این خط لوله میتواند نقش دولت مرکزی را در میدانهای نفتی شمال عراق پررنگتر کند. ائتلاف دولت عراق و روسیه برای احیای این خط لوله نفتی، مورد استقبال تهران قرار گرفت و در سال ۲۰۱۴ ایران طرح اتصال میدانهای نفتی خود را به خط لوله کرکوک-بانیاس مطرح کرد و به این ترتیب خط لولههای مهم انتقال انرژی در خاورمیانه میتوانست در اختیار بلوک شرق قرار گیرد.
تغییر سرنوشت یک خط لوله مهم نفت
با این حال پس از جنگ روسیه و اوکراین و در نهایت جنگ در خلیج فارس، سرنوشت این خط لوله به کلی متفاوت شد. رویگردانی بازار اروپا از شراکت انرژی با روسیه سبب شد که جای پای سرمایهگذاران آمریکایی و اروپایی در میدانهای نفت و گاز شمال عراق محکمتر شود. از آن سو با سقوط سوریه و خروج نظامیان روس از سوریه صحنه به کلی متفاوت شد. پس از ۱۳ سال جنگ داخلی و بیش از نیمقرن حاکمیت حزب بعث، بشار اسد به روسیه گریخت و مخالفان مسلح کنترل دمشق را به دست گرفتند.
آنچه در پی این تحول رخ داد، نهفقط تغییر در ساختار قدرت، بلکه بازتعریف کامل جایگاه سوریه در منطقه بود. در فاصله یک سال، گرههای تحریم یکییکی گشوده شد، سرمایهگذاران غربی به دمشق بازگشتند و طرحهای بلندپروازانهای برای تبدیل سوریه به کریدور انرژی شرق مدیترانه روی میز قرار گرفته است. این تحولات در رویکرد سیاسی سوریه مخفی نماند و با سفر تاریخی احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، به واشینگتن در نوامبر ۲۰۲۵ وجهه علنی گرفت. سفری که در آن، او بهعنوان اولین رهبر سوریه پس از استقلال این کشور در سال ۱۹۴۶ پا به کاخ سفید گذاشت و با دونالد ترامپ دیدار کرد و در مصاحبهای با فاکسنیوز، از آن بهعنوان نقطه آغازی برای روابط راهبردی با آمریکا نام برد.
همچنین در سپتامبر ۲۰۲۵، الشرع در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کرد؛ اولین حضور یک رئیسجمهور سوریه در این نهاد بینالملل پس از ۱۹۶۷. او در این نشست، سقوط نظام اسد را «آغاز فاز تاریخی جدیدی» خواند و بر اشتراک منافع با غرب تأکید کرد.
جنگ در خلیج فارس سبب شده است که سوریه طرح «چهار دریا» را به عنوان مسیری برای جایگزینی تنگه هرمز مطرح کند. هدف این طرح اتصال چهار پهنه آبی کلیدی یعنی خلیج فارس، دریای مدیترانه، دریای خزر و دریای سیاه از طریق خاک سوریه و ترکیه است. این طرح که با نام «ابتکار کریدور ۹» نیز شناخته میشود، به دنبال تبدیل سوریه و ترکیه به یک قطب بزرگ برای انتقال و توزیع انرژی است و تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه، این پروژه را در شورای آتلانتیک بهطور رسمی مطرح کرد. حالا در ادامه این روند احیای خط لوله کرکوک-بانیاس مطرح شده است که با همکاری آمریکا، عراق و سوریه را به دریای مدیترانه متصل میکند. پیش از این ترکیه طرحهای متنوعی برای دورزدن مسیر تنگه هرمز روی میز عراقیها گذاشته و با آنها به توافق رسیده است.
چندیپیش آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در گفتوگو با خبرگزاری آنادولو از پیشنهاد ترکیه به عراق خبر داده است که منطقه نفتخیز بصره در جنوب عراق را به شمال این کشور متصل میکند و عراق میتواند بدون نیاز به تنگه هرمز، نفت خود را از شمال این کشور به ترکیه و سپس اروپا صادر کند. خط لوله عراق-ترکیه، نفت کرکوک را به بندر مدیترانهای جیهان در ترکیه منتقل میکند.
این خط لوله ظرفیتی بیش از ۱.۵ میلیون بشکه در روز دارد و میتواند حجم قابل توجهی از نفت عراق را بدون نیاز به خلیج فارس و تنگه هرمز صادر کند. همچنین ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه را دوباره مطرح کرد که از چند کشور از جمله عربستان سعودی، اردن و سوریه گذر میکند. به گفته بایراکتار، «بنابراین شما دیگر صادرات LNG ندارید. در حال حاضر هم نمیتوانید از هرمز گذر کنید. حالا تصور کنید مقداری گاز از راه یک خط لوله به ترکیه و اروپا منتقل شود. ما یک مسیر صادراتی جایگزین برای شما باز میکنیم».
همچنین تسنیم در اردیبهشت ۱۴۰۵ خبر داد ترکیه قراردادی را با عراق امضا کرده که طی آن دولت بغداد ۲۰ سامانه پدافند هوایی را از ترکیه میخرد تا به وسیله آن امنیت میدانهای نفت و گاز خود را تأمین کند. این قرارداد آنجا معنادارتر میشود که بخش قابل توجهی از میدانهای نفت و گاز عراق در شمال این کشور و در نزدیکی ترکیه قرار دارد و سرمایهگذارانی از آمریکا، امارات و اسرائیل در این میدانها حضور دارند و به دنبال تأمین پایدار انرژی اروپا از طریق میدانهای شمالی عراق هستند. این میدانها بارها در جریان حملات راکتی ایران به مواضع نیروهای مخالف ایران آسیب دیدهاند.
